Thời gian vừa rồi toàn thế giới chứng kiến giá xăng dầu tăng đến chóng mặt bởi những căng thẳng leo thang từ xung đột giữa Mỹ và Israel - Iran. Chiến sự ấy nằm ở bên kia bán cầu, cách nước ta vạn dặm, chúng ta không tham chiến, vậy mà nó vẫn có sức ảnh hưởng đến nước ta, đến toàn cầu. Vì sao vậy? Cuộc chiến giữa ba nước ấy là chuyện nhà người, chúng ta vô can trong cuộc chiến ấy, chúng ta không hề nhúng tay vào bất kì điều gì, vậy tại sao nó vẫn khiến giá xăng dầu tăng vọt ở nước ta? Vậy các bạn có cần biết không? Có cần quan tâm không? Một thế giới khắc nghiệt và đầy những mảnh đời đang đối mặt với cái chết mỗi phút trôi qua, một thế giới hoàn toàn nằm ngoài sự tồn tại của các bạn, một thế giới tưởng chừng không có liên hệ nào đến các bạn, và mồi lửa của những xung đột ở thế giới ấy vẫn bén đến nơi mà các bạn đang sống, thì các bạn có cần quan tâm không? Các bạn quan tâm để làm gì?

Để làm gì. Đây là câu hỏi đeo bám trong tâm thức của vô vàn người Việt Nam từ già đến trẻ. Học để làm gì? Làm thế để làm gì? Trong một xã hội vận hành dưới sự điều khiển của chủ nghĩa tư bản, giá trị thực dụng của một hành động, một vật thể, được đề cao và phát huy tới mức tối đa. Nếu anh làm mà không tạo ra giá trị nào có thể đo lường thì anh đừng làm. Nếu anh làm mà không có thành tựu thì anh đừng làm. Vậy nên quan tâm để làm gì? Quan tâm tới sự tình xảy ra nằm ngoài chúng ta thì tạo ra giá trị nào có thể đo lường được? Là tiền bạc? Là của cải? Là thứ gì, phải thật hữu hình và vậy chất?

Vậy nên trong sự việc gần đây, khi một cô gái trẻ tên Tiêu Nguyễn Bảo Ngọc lên tàu cứu trợ đến Gaza và bị bắt cóc, nhân vật chính trong tâm điểm ấy- Bảo Ngọc- bị lên án. Hành động của cô được gán cái mác vô nghĩa bởi “chuyện nhà chưa lo lo chuyện người”; được cho là “bốc đồng” bởi tự đâm đầu vào chỗ chết dù không ai hỏi; được cho là một kẻ điên, xía mũi vào chuyện chẳng ai nhờ; được cho là một kẻ ích kỉ, vì đấu tranh cho một dân tộc không phải dân tộc mình mà đẩy cả Việt Nam vào tình thế hiểm nghèo. Có những người nặng lời hơn, cho rằng cô phản quốc, cô photoshop để lừa người, cho rằng cô dắt mũi dư luận, nguyền rủa cô, mạt sát cô, bảo rằng cô nên chết dưới tay Israel.

Đứng trước một tình thế như vậy, tôi cảm thấy lạnh sống lưng bởi sự tàn ác mà con người ta có thể trở thành khi đối diện với một thứ khác mình. Tôi xin được trích một đoạn trong tập tản văn “Nhân trường hợp chị thỏ bông” của Thảo Hảo (hay cô Phan Thị Vàng Anh), xuất bản năm 2004, trước khi viết tiếp:

“Ờ, (tôi trích dẫn tiếp đây), nhà biên kịch nổi tiếng của Pháp, Jean Claude Carriere, trong một lớp học mở ở Việt Nam, có nói, cái đầu của người học là một con thú lười nhác, luôn muốn nghỉ ngơi. Khi có ai đánh thức, chìa ra cho nó một câu hỏi, thì bao giờ nó cũng tìm những giải pháp gọn gàng nhất, đến nhanh trong cái đầu mê ngủ của nó nhất. Nó bảo, thế là được rồi, được rồi, đi đi, cho tao nghỉ…

[…] Nếu cứ để cho người đọc đứng giữa rừng ý nghĩa, anh ta có thể lạc mất một lúc, nhưng tự anh ta sẽ tìm được đường, có khi dẫn đến thác nước bạc, có khi tới được hang u tịch, biết đâu sẽ kì thú gấp trăm lần cái lối mòn vạch sẵn dẫn ra… bãi giữ xe, như thế kia.”

Page VietforPalestine trích lời của Bảo Ngọc vài ngày trước thế này: “Palestine là bài thí nghiệm xem độ chấp nhận của toàn thế giới đối với tội ác được phơi bày trước mắt như thế nào”. Chiến sự tại Palestine đặt ra một câu hỏi với toàn thế giới: Họ có chấp nhận một tội ác đang hiện diện ngay trước mắt? Rất dễ để thấy một bộ phận không nhỏ đã chọn đáp án dễ dàng nhất đã nằm sẵn trong đề bài: chấp nhận. Họ chấp nhận để tội ác ấy diễn ra mà trong trường hợp này, chấp nhận đồng nghĩa với vô cảm, bởi đó là sự chấp nhận đối với một “tội ác được phơi bày trước mắt”.

Và nếu chiến sự tại Palestine là sự thách thức đối với toàn thế giới thì vụ việc của Bảo Ngọc chính là một câu hỏi được đặt ra cho toàn thể dân tộc Việt Nam: sự vô cảm đã thấm đến phần nào trong nhân tính của họ? Cũng tương tự, một bộ phận không nhỏ của người Việt Nam cũng ngay lập tức đưa ra câu trả lời đến nhanh nhất trong cái đầu mê ngủ của mình, cũng đã nằm sẵn trong đề bài: vô cảm. Họ không quan tâm. Không quan tâm là đáp án dễ nhất trước một sự việc khó khăn mà người ta phải đối mặt. Bởi gạt bỏ thì thật dễ dàng: không thấy nó thì nó không tồn tại, không thấy thì nó không ảnh hưởng tới mình, không thấy thì đời mình sóng yên biển lặng. Mình không phải đối diện, mình không phải xử lí, mình không cần bận tâm- với những mặt trái, mặt xấu của xã hội mà mình đang sống, hay cả đối với mặt tối của chính mình.

Thế rồi một bộ phận không nhỏ cứ tiếp tục tồn tại trong cái hệ sinh thái mang tên vô cảm ấy: Tôi vô cảm trước sự thật rằng có một cuộc diệt chủng diễn ra ngoài kia, có một người dân nước mình đang ra đi với mong muốn nhân đạo là cứu trợ cho những người nằm trong vùng đất nơi cuộc diệt chủng ấy đang diễn ra, người dân ấy cũng sắp trở thành một nạn nhân của cuộc diệt chủng đó; Tôi vô cảm, bởi tôi nhìn thấy một người khác biệt với mình, với số đông, thì kẻ ấy tự động là một kẻ điên, tôi không cần quan tâm đến kẻ ấy mang theo suy nghĩ gì, tâm tư gì, tôi chỉ biết kẻ ấy khác số đông, khác tôi, thì kẻ ấy mặc định là một kẻ gàn; Tôi vô cảm, bởi tôi luôn có sẵn những lí lẽ đã trở thành cũ mèm, những lí lẽ như một liều thuốc ngủ mà tôi đã uống suốt những năm trời tôi tồn tại ở đất nước Việt Nam, rằng chuyện nhà mình đóng cửa bảo nhau, nên chuyện nhà người thì cứ để họ tự bảo nhau, mình là mình, họ là họ, mình vô can, mình không cần động tay vào, không liên quan đến mình; Tôi vô cảm, bởi tôi chọn đáp án dễ nhất đã hiện ngay trước mắt thay vì cố gắng đào sâu hơn, đi tìm đến những nguyên nhân cho một thứ đang thứ thách thức sự tư duy và sự hiểu của tôi về thế giới này, vì vậy tôi không bận tâm; “đi đi, cho tao nghỉ”.

Thưa các bạn, không có đáp án nào dễ dàng cho một vấn đề phức tạp như xung đột tại Gaza, vậy nên cũng không có đáp án nào dễ dàng cho hành động của Bảo Ngọc. Các bạn đừng chỉ đặt những câu hỏi trên bề mặt: Bảo Ngọc là ai? Cô ấy thuộc về tổ chức nào? Cô ấy làm thế để làm gì?; những câu hỏi ấy chỉ dẫn đến những đáp án hời hợt và sự phản ứng độc ác mà các bạn có thể đã hoặc sẽ có: Cô ta là người Việt Nam, cô ta chẳng thuộc về tổ chức nào, cô ta điên rồ mà lao vào chỗ chết. Các bạn nói Bảo Ngọc điên rồ, nói cô tìm đường chết. Các bạn nghĩ cô ấy có biết điều đó không? Yiyun Li khi viết cuốn “Things in nature merely grow”- cuốn sách về hai người con đều chết vì tự sát của bà có nói một đoạn thế này trong chương 2: “Tôi không có chút nghi ngờ nào về việc Vincent và James đều đã suy nghĩ rất kĩ, điều ấy sẽ mãi là niềm an ủi đối với tôi. Không ai tự sát mà không suy nghĩ cả”. Người ta có bao giờ lao đầu vào chỗ chết mà không có suy nghĩ nào. Nếu không thì cô ấy có cần phải chuẩn bị sẵn video để nói rằng cô ấy đã bị bắt cóc trái phép không? Nếu không thì cô ấy có cần chuẩn bị sẵn video để chứng minh cô là người Việt Nam không?

Hơn ai khác, những người tự nguyện lên tàu biết rõ cái chết đang treo trên đầu họ khi họ đặt chân lên chuyến tàu ấy. Và các bạn lại tiếp tục đặt câu hỏi: Cô ta không sợ chết thì việc gì phải quay? Ấy lại là một sự hời hợt khác mà các bạn lại lựa chọn. Các bạn cần đặt cho mình vô vàn câu hỏi nữa- không chỉ cô ấy là ai, cô ấy làm cho tổ chức nào, cô ấy làm để làm gì; các bạn cần phải biết: cô ấy có lí tưởng gì? Chuyến tàu cô ấy lên là tự phát hay đã có tiền lệ? Có ai cùng lên thuyền với cô ấy? Họ có lí tưởng gì? Nếu họ cứ chết mà không để lại dấu vết thì cái chết của họ để làm gì? Họ thuộc về tổ chức nào? Nếu có thì tổ chức ấy phục vụ mục đích gì? Tại sao lại phải thành lập những tổ chức ấy? Tổ chức ấy tồn tại bao lâu rồi? Tại sao họ lại phải ủng hộ Palestine? Tại sao họ lại tự dấn thân mình vào vùng xung đột? Những xung đột ấy đã kéo dài bao nhiêu năm? Vì đâu? Những nhân tố nào tham gia? Mục đích của họ là gì? Đã có bao nhiêu người chết? Chỉ khi các bạn trả lời được ít nhất chừng ấy câu hỏi, các bạn mới có thể lí giải cho hành động của Bảo Ngọc.

Và Bảo Ngọc không hề đại diện cho Việt Nam. Bao nhiêu người đã thực sự quan tâm và xem đủ nhiều những video của cô để biết: Bảo Ngọc chưa từng nói cô đại diện cho Việt Nam, mà cô đến từ Việt Nam. Bao nhiêu người đã thực sự nghe kĩ những lời của cô trong video nói rằng mình đã bị bắt cóc trái phép để biết: cô không kêu gọi nhà nước đưa ra quan điểm chính trị, mà là nhấn mạnh vào việc cô đã bị bắt cóc và cô mong được nhà nước bảo hộ- thứ là quyền lợi chính đáng mà cô được hưởng? Bao nhiêu người đã đọc kĩ post của VietforPalestine để biết: thứ người ta muốn đó là nâng cao nhận thức của người dân về đoàn tàu, về cuộc diệt chủng và mong nhà nước bảo hộ cho Bảo Ngọc? Bao nhiêu người có thể bỏ đi sự thờ ơ và nông cạn của mình để đặt ra những câu hỏi sâu hơn về thế giới ở bên kia bán cầu? Bao nhiêu người có thể đối diện với xã hội xấu xí mà mình đang tồn tại trong nó để có thể thay đổi dù chỉ một chút thái độ của chính mình? Và bao nhiêu người có thể bỏ xuống liều thuốc ngủ mang tên vô can để hiểu được hành động không chỉ của Bảo Ngọc mà còn là của tất cả những người đã đặt chân lên đoàn tàu ấy?

Vô vàn những câu hỏi vừa rồi mà tôi đặt ra cho các bạn, không phải để chứng minh đúng sai, mà tôi mong rằng: trước khi các bạn lên án, chửi rủa một cá nhân khác mình, các bạn hãy nhìn cá nhân ấy bằng đôi mắt tò mò hơn- để đào được đến gốc rễ vấn đề, từ đó hiểu bản chất và nhìn nhận cá nhân ấy một cách nhân văn hơn.

Vậy việc Bảo Ngọc ra đi vì mục đích hoà bình, bị bắt cóc trên vùng biển quốc tế dù chỉ mang theo tiếp tế, như vậy để làm gì? Một con thú lười nhác cứ nhìn vào đáp án đã có sẵn trong câu hỏi cũng được: hoà bình. Dù không đem tới một giá trị nào có thể đo lường mà ngược lại, rước về cho chính mình những lời miệt thị và nguyền rủa, hành động của Bảo Ngọc vẫn rất dũng cảm. Cô ra đi vì mục đích nhân đạo và ở một mức độ nào đó, đã thành công đánh động được cái não say ngủ của một bộ phận không nhỏ người Việt Nam. Chỉ tiếc rằng, bộ phận ấy vẫn chọn từ chối vì những lí tưởng thật cao đẹp: yêu nước, thương dân, không dám lên tiếng để đảm bảo an toàn cho dân ta.

Vì thế tôi sẽ đặt thêm một câu hỏi khác cho các bạn, những người đã chửi rủa, miệt thị, cười chê Bảo Ngọc: Yêu nước có phải chỉ là mãi ca vang bài ca anh hùng mà là bỏ qua hết những điểm xấu, những căn bệnh đang ăn vào gốc rễ của người dân nước ta- vô cảm, thờ ơ, câm lặng? Sự thờ ơ ấy liệu có dẫn tới tương lai có ngày ngọn lửa ngoài kia bén vào Việt Nam? Người Việt Nam có thật là đôn hậu, thương người như chúng ta vẫn thường nghĩ, khi chứng kiến một loạt những từ ngữ được ném về phía Bảo Ngọc trong sự việc này? Và tình yêu có phải là mù quáng không nhìn thấy những khiếm khuyết của một thứ và mặc kệ cho nó mục rữa không? Tới đây, nếu các bạn vẫn chọn từ chối tìm ra đáp án, thì thật đáng tiếc, các bạn chỉ là một đám đông mù quáng không có tình người và mãi ngồi dưới cái giếng cạn của chính mình.